Antidemocratisch gedrag in Nederland

Voorbeelden september 2025

5 september 2025 Op de aftrap van de PVV-campagne in Venlo meldt PVV-leider Geert Wilders: ‘Ik wil met iedereen samenwerken. Op één voorwaarde: dat onze asielagenda wordt uitgevoerd. En niet halfbakken.’ Omdat zijn asielagenda antidemocratische elementen bevat (zie 23 augustus) komt zijn voorwaarde neer op een uitnodiging tot antidemocratisch gedrag op basis van de criteria feitelijkheid, betrouwbaarheid en terughoudendheid.

6 september 2025 Op het VVD-congres is het verkiezingsprogramma vastgesteld. Dit verkiezingsprogramma vermeldt: ‘We maken een scherper onderscheid tussen (vreedzame) demonstraties en ordeverstorende acties. ... . Daartoe moderniseren we de wet op de openbare manifestaties en zetten we camera’s met gezichtsherkenning in’. Met name het cameratoezicht met gezichtsherkenning in de openbare ruimte zoekt de grenzen van de (o.a. Europese) wet op en is daarom een schriftelijke vorm van antidemocratisch gedrag op basis van het criterium terughoudendheid.

Op het CDA-congres is het verkiezingsprogramma vastgesteld. Dit verkiezingsprogramma vermeldt: ‘Crimineel verdiend vermogen pakken we af, ook zonder voorafgaande veroordeling.’ Er van uitgaande dat met ’afpakken’ niet bedoeld wordt ’tijdelijk beslag leggen tot na een eventuele veroordeling of vrijspraak’, is dit een schriftelijke vorm van antidemocratisch gedrag op basis van het criterium terughoudendheid.

Het CDA-verkiezingsprogramma vermeldt ook: ‘De beschikbaarheid van politieagenten om de demonstratie in goede banen te kunnen leiden, moet zwaarder kunnen meewegen bij de beoordeling door burgemeesters.’ Dit voorstel beperkt het demonstratierecht van burgers omdat overheden kennelijk onvoldoende geı̈nvesteerd hebben in voldoende politiecapaciteit. Dat is het omkeren van de wereld en daarom is dit een schriftelijke vorm van antidemocratisch gedrag op basis van het criterium burger. Inperking van het demonstratierecht is tevens een inbreuk op bestaande ‘checks en balances’ en moet altijd met wantrouwen bekeken worden (criterium evenwicht). Voordat zo’n voorstel definitief wordt geformuleerd als wetsvoorstel zijn tenminste twee onafhankelijke audits noodzakelijk.

Op het JA21-congres is het verkiezingsprogramma vastgesteld. Dit verkiezingsprogramma vermeldt: ‘Het vreemdelingenrecht uit het bestuursrecht: ..., rechtsmiddel ... rechtsbijstand schrappen, ... .’ Het schrappen van de rechtsbijstand zoekt de grenzen van de (o.a. Europese) wet op en is daarom een schriftelijke vorm van antidemocratisch gedrag op basis van het criterium terughoudendheid. Maar ook het criterium gelijkheid is in dit geval relevant.

JA21 wil ook ‘artikel 3:305a schrappen uit het Burgerlijk Wetboek: niet meer procederen in het algemeen belang’. Ook dat is het opzoeken van de grenzen van de (Europese) wet en daarom een schriftelijke vorm van antidemocratisch gedrag op basis van het criterium terughoudendheid. Hetzelfde geldt voor ‘Dus geen religieuze bijeenkomsten in de openbare ruimte ...’: een schriftelijke vorm van antidemocratisch gedrag op basis van het criterium terughoudendheid.

13 september 2025 Op de algemene ledenvergadering van het FvD is het verkiezingsprogramma vastgesteld. Dat verkiezingsprogramma bevat een aantal voorstellen die schriftelijke vormen van behoorlijk stevig antidemocratisch gedrag behelzen op basis van het criterium terughoudendheid, omdat ze wel heel erg de grenzen van de wet opzoeken. Twee voorbeelden zijn:

• We werken in Europees verband aan het afschaffen van de Green Deal; en tot die tijd negeert Nederland de daarin vervatte regels en beperkingen - inclusief het CO2-handelssysteem (ETS).
• We conformeren ons niet langer aan Europese migratieafspraken en betalen desnoods een boete aan de EU (net als Hongarije), zodat we zelf weer zeggenschap krijgen over onze grenzen.

Het FvD meldt ook: ‘We schaffen de adviserende afdeling van de Raad van State af, zodat deze niet langer karteladviezen kan uitbrengen die democratische besluitvorming ondermijnen.’ Het gebruik van het woord ‘karteladviezen’ suggereert niet-neutraliteit van de adviezen van de Raad van State, hetgeen antidemocratisch gedrag is op basis van het criterium betrouwbaarheid omdat die niet-neutraliteit geen algemeen geaccepteerde waarheid is en ook niet onderbouwd wordt. En op basis van het criterium evenwicht moet het voorstel om een essentiële tegenmacht als de adviserende afdeling van de Raad van State af te schaffen met wantrouwen bezien worden en dient het geverifieerd te worden door tenminste 2 onafhankelijke audits alvorens het als wetsvoorstel geformuleerd mag worden.

Evenals JA21 wil het FvD het procederen in het algemeen belang stoppen. Het voorstel luidt: ‘We maken het onmogelijk dat organisaties namens het algemeen belang rechtszaken voeren tegen de staat (zoals in de Urgenda-zaak), zodat beleid niet via de rechter kan worden afgedwongen.’ Dit is evenals bij JA21 een schriftelijke vorm van antidemocratisch gedrag op basis van het criterium terughoudendheid. Maar het is ook antidemocratisch gedrag op basis van het criterium scheiding, omdat de formulering ‘zodat beleid niet via de rechter kan worden afgedwongen’ betekent dat het FvD een belangrijke vorm van tegenmacht wil schrappen. En de formulering ‘beleid afdwingen via de rechter’ is tendentieus, de formulering ‘afgesproken beleid afdwingen via de rechter’ zou wel goed zijn. De rechter doet in dit geval niets anders dan de uitvoerende macht vertellen dat ze zich niet aan de door de wetgevende macht gestelde regels houdt. En dat gebeurt - via een proces namens het algemeen belang - omdat de uitvoerende macht zich niet aan de afgesproken regels houdt. Als zo’n uitspraak van de rechter een politieke partij niet bevalt dan houdt niets die partij tegen om te trachten die regels conform het democratische proces te wijzigen: dat is de weg die bewandeld moet worden in plaats van het inperken van de tegenmacht van de rechter. Er zijn meer voorstellen in dit verkiezingsprogramma die ten doel hebben vormen van tegenmacht tegen de bestaande machten te elimineren.

15 september 2025 Door een beroep van de NRC op de Wet Open Overheid werd vandaag het volgende bekend. Midden augustus 2022 was de asielopvang in Ter Apel overvol. Minister Dilan Yesilgöz en staatssecretaris Eric van der Burg maakten toen noodplannen waarbij ze er voor kozen om hun eigen juristen (de afdeling DWJZ, waar alle wetgevingsachtige trajecten van de hele overheid langs moeten) niet te raadplegen. Zo lag de focus op snelheid en daadkracht, maar ontbrak de juridische toetsing die later in het traject cruciaal bleek. Het opzettelijk passeren van de eigen juridische afdeling is per definitie het opzoeken van de grenzen van de wet en is daarom antidemocratisch gedrag op basis van het criterium terughoudendheid.

Toen het kabinet deze maatregelen afkondigde schreef DWJZ achteraf aan de minister en de staatssecretaris in een memo dat veel van de afgekondigde maatregelen vermoedelijk juridisch kwetsbaar waren. Over de nareismaatregel stelt het memo dat die ‘juridisch niet te rechtvaardigen is’. In de Tweede kamer heeft staatssecretaris Eric van der Burg het wel over onzekerheden maar noemt niet het rode stoplicht voor de nareismaatregel. Dit is antidemocratisch gedrag op basis van het criterium betrouwbaarheid.

Tijdens een interview in het tv-programma Eva bepleitte JA21-leider Joost Eerdmans een kleinere overheid. Hij beweerde toen dat er 300.000 beleidsmedewerkers zijn. Hij werd daar later in de media op gecorrigeerd, omdat het er slechts 20.000 zijn. Hij corrigeerde daarna in een NRC-interview op 7 oktober zijn uitspraak in die zin, dat hij het eigenlijk over het ‘totaal aantal ambtenaren’ had. Ook dat klopte niet, want dat zijn er zo’n 660.000. Het is netjes van Joost Eerdmans dat hij in dat interview z’n fouten ruiterlijk toegeeft. Vervolgens geeft hij wel als argumentatie dat cijfers kiezers niet echt bezig houden. Of dat laatste zo is laten we in het midden. Het lijkt er echter wel op dat cijfers Joost Eerdmans niet echt bezig houden. Als dat zo is, zou het hem sieren als hij daar in interviews gewoon voor uit zou komen. Waar het echter nu om gaat is het volgende. De foute cijfers en het beleid dat hij op basis daarvan voorstaat worden erg zelfverzekerd geponeerd voor de vele kijkers van Eva, maar zijn correcties bereiken slechts een kleine groep geı̈nteresseerden. Het foute beeld blijft bij vele kijkers dus gewoon bestaan en daarom is dit toch antidemocratisch gedrag op basis van het criterium betrouwbaarheid.

17 september 2025 PVV-leider Geert Wilders haalde tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen een gebeurtenis aan over de zware mishandeling van een vuilnisvrouw in Utrecht en ‘twintig Marokkanen [die] zich ermee bemoeiden’. Later corrigeerde de politie dit verhaal: het ging om een eenvoudige mishandeling en is er geen toeloop geweest van een grote groep, laat staan een groep van 20 Marokkanen. Omdat we er in een rechtsstaat vanuit moeten gaan dat het verhaal van de politie op feiten gebaseerd is, moeten we de beschrijving van Geert Wilders karakteriseren als antidemocratisch gedrag op basis van het criterium betrouwbaarheid.

Vluchtelingenwerk moet volgend jaar ophouden met het begeleiden van gezinshereniging, heeft minister David van Weel onlangs in een brief laten weten aan de stichting. Het gevolg is volgens experts dat erkende vluchtelingen dreigen vast te lopen in een doolhof van formulieren, waardoor ze gescheiden blijven van hun gezinnen terwijl ze wel recht hebben op die gezinshereniging. De IND moet die taken van Vluchtelingenwerk overnemen, maar de IND is al overbelast en moet regelmatig dwangsommen betalen wegens het overschrijden van beslistermijnen. Dit verkleint evident de toegang tot gespecialiseerde rechtshulp voor erkende vluchtelingen en is daarom antidemocratisch gedrag op basis van de criteria gelijkheid en rechtstoegang. Ook staat deze actie van minister David van Weel op gespannen voet met het criterium burger: de minister mag eventuele begrotingsproblemen niet afwentelen op een specifieke groep burgers.

18 september 2025 De Tweede Kamer heeft nipt een motie aangenomen (VVD, FVD, SGP, PVV, BBB en JA21 stemden voor) waarin staat dat antifa gezien moet worden als een terroristische organisatie. Dat is om 2 redenen flauwekul. Ten eerste is antifa geen organisatie maar een parapluterm voor een brede verzameling van links activisme dat verder gaat dan alleen demonstraties en zich ook richt op bijvoorbeeld doxing (het verzamelen of openbaar maken van persoonsgegevens) en intimidatie. En omdat antifa geen organisatie is, kun je het ook niet ook niet aanmerken als terroristische organisatie. Dit is antidemocratisch gedrag van de voorstemmende partijen op basis van het het criterium betrouwbaarheid. Nu de tweede reden. Laten we eens hypothetisch veronderstellen dat antifa wel een organisatie is, dan zegt oud-AIVD’er Berrie Hanselman, op 10 januari 2025 gepromoveerd op veertig jaar linkse extremisten afluisteren en analyseren, dat het ontbrak aan twee belangrijke criteria voor dat stempel: de intentie om menselijke slachtoffers te maken en grootschalige schade aan de democratische rechtsorde. Het stempel ‘terrorisme’ voor de hypothetische organisatie antifa ontbeert dus een belangrijke onderbouwing, zodat ook dit aangemerkt moet worden als antidemocratisch gedrag van de voorstemmende partijen op basis van het criterium betrouwbaarheid. In het huidige politiek-maatschappelijke klimaat kun je dan toch wel constateren dat de voorstemmende partijen bijdragen aan polarisatie door onterecht sommige antifascistische burgers in een kwaad daglicht te stellen. En dat is weer antidemocratisch gedrag van de voorstemmende partijen op basis van het criterium voorbeeldgedrag. Daar komt bij dat de regering, die de motie terecht ontraadde, niet op de stoel van de rechter kan gaan zitten. In die zin is de motie een poging tot schending van de Trias Politica en dus antidemocratisch gedrag van de voorstemmende partijen op basis van het criterium evenwicht. Zelden kwamen we meer gelijktijdige redenen tegen om sommige partijen op antidemocratisch gedrag te wijzen.

En tenslotte, ter informatie, commentaar op de motie van Beatrice de Graaf, hoogleraar geschiedenis, in zowel het Historisch Nieuwsblad als in Trouw en van de columnist Thomas Hogeling in de NRC.

20 september 2025 Een anti-immigratie demonstratie in Den Haag liep uit op een uitbarsting van extreem geweld, waarbij ook ruiten van het D66-kantoor in Den Haag ingegooid werden. Er werden extreem-rechtse slogans geroepen en er waren in ruime mate Prinsenvlaggen aanwezig, die een verwijzing zijn naar de NSB. Het zeer ruime gebruik van zwarte kleding begint al op een soort uniform te lijken. Dit is zeer ernstig antidemocratisch gedrag, namelijk fascistisch geweld op basis van het criterium vorm (D). We hadden niet gedacht dat we dit tijdens ons leven nog mee zouden maken in Nederland.

Op het SGP-congres is het verkiezingsprogramma vastgesteld. Dat verkiezingsprogramma vermeldt: ‘De doodstraf kan voor levensdelicten, waaronder terroristische misdrijven, een rechtvaardige straf zijn. Verdachten van ernstige misdrijven als terrorisme of moord moeten daarom ook uitgeleverd kunnen worden aan landen die de doodstraf kennen, mits er sprake is van een goed functionerende rechtsstaat’. Dit is niet zonder meer verenigbaar met de door Nederland omarmde rechtsstatelijke en internationale verplichtingen en is daarom antidemocratisch gedrag op basis van het criterium terughoudendheid. Een formulering, waarin alle noodzakelijke juridische stappen aangekondigd worden zou wel acceptabel zijn, omdat zo’n wens niet de grenzen van de rechtsstaat opzoekt.

Ook stelt de SGP voor om demonstraties bij (nationale) herdenkingen zijn niet langer toe te staan, ook niet in de buurt van zicht- en gehoorafstand. Een dergelijk categoraal verbod zoekt de grenzen van de wet op en is daarom antidemocratisch gedrag op basis van het criterium terughoudendheid. Specifieke tijd- en plaatsgebonden maatregelen vallen wel binnen de mogelijkheden van de wet.

Tevens wil de SGP organisaties die zich schuldig maken aan antisemitisme volgens de IHRA-definitie verbieden en ontbinden. Zonder meteen te beweren dat deze wens de grenzen van de wet opzoekt (wat overigens wel mogelijk is), willen we de gelegenheid te baat nemen om te melden dat ook volgens de IHRA-definitie een kritische houding tegenover Israël, die vergelijkbaar is met de kritiek die wordt geuit tegen gelijk welke andere staat, niet als antisemitisch bestempeld kan worden.

21 september 2025 In het TV-programma WNL op zondag zegt minister Eelco Heinen: ‘Ik ben het ongelooflijk zat dat elke demonstratie begint uit te draaien op het inhakken op de politie, die juist uit is op onze veiligheid’. Dit is onzin. Volgens cijfers van de Politie Nederland verloopt 97% van de demonstraties zonder incident. Van die 3% mét incident hoeft de politie bij slechts 1 op de 5 demonstraties in te grijpen. Op basis van de meest recente cijfers zou dat voor 2022 gaan om zo’n 40 van de 6500 demonstraties dat jaar. Dit is evident antidemocratisch gedrag van minister Eelco Heinen op basis van het criterium betrouwbaarheid.

22 september 2025 De Raad van State publiceert een advies over een wetsvoorstel van minister Mona Keijzer dat het hebben van een verblijfsstatus uitsluit als reden voor een voorrangsbehandeling bij de verdeling van sociale huurwoningen. De Raad concludeert dat het wetsvoorstel in strijd is met het gelijkheidsbeginsel in de Grondwet. Daarom zou het niet ingediend moeten worden. De minister meldt vervolgens dat ze, het negatieve advies van de Raad van State ten spijt, het wetsvoorstel zo snel mogelijk naar de Tweede Kamer stuurt voor behandeling. Dit is evident antidemocratisch gedrag op basis van het criterium terughoudendheid, ondanks het feit dat een beroep door statushouders tegen de toepassing van deze wet mogelijkerwijs door de rechter afgewezen zal worden omdat een rechter (nog) niet rechtstreeks mag toetsen aan de grondwet.

23 september 2025 Minister Mona Keijzer wil dat tweeduizend statushouders, die al een verblijfsvergunning hebben gekregen, bij familieleden gaan wonen. Hiermee wil ze meer plekken vrijmaken voor nieuwe asielzoekers, vooral in Ter Apel. Dat maakte ze dinsdag bekend in een brief aan de Kamer. Dat is antidemocratisch gedrag op basis van het criterium burger: statushouders, en dus burgers, hoeven niet te lijden onder het feit dat de overheid er niet in geslaagd is om voldoende woonplekken voor asielzoekers te realiseren.

25 september 2025 De NCTV rapporteert dat bepaalde politici zélf voeding geven aan het soort geweld dat we op 20 september zagen: ‘Gedragingen door bekende personen of charismatische politici hebben een groot effect op volgers. Het legitimeert extremistische overtuigingen, ook wanneer politici zelf geweld afwijzen.’ In het debat over de rellen van 20 september legden een aantal Tweede Kamerleden deze ambtelijke rapportage naast zich neer zonder daar een onderbouwing voor te geven. Dit is antidemocratisch gedrag op basis van het criterium betrouwbaarheid. Conform dit criterium zijn politici gehouden om actief de waarheid te onderzoeken. Ook is het zonder onderbouwing naast zich neerleggen van een ambtelijk advies antidemocratisch gedrag op basis van het criterium scheiding.

Daarnaast zei ook directeur Erik Akerboom van de inlichtingendienst AIVD dat de politiek in de spiegel moet kijken. Het herinnerde aan zomerse optredens van PVV-leider Geert Wilders op demonstraties tegen asielzoekerscentra. Bijvoorbeeld op 1 juli 2025 zei Geert Wilders in Helmond: ‘Beste bewoners van Helmond. Laat dit niet gebeuren, jullie zijn de baas in deze stad en niet de burgemeester. (..) Ik vraag jullie: willen jullie met mij in deze stad, in dit land, in verzet tegen nog meer azc’s?’ En op 7 juli 2025 in Zwolle: ‘Als ze [de gemeente] dat wel doen, is de tijd dat we dat accepteren wat mij betreft voorbij. (..) Dus jullie moeten het niet accepteren.’

In het plenaire debat in de Tweede Kamer naar aanleiding van de ongeregeldheden in Den Haag zegt BBB-leider Caroline van der Plas: ‘Normaal demonstreren lijkt niet meer te kunnen.’ Zoals we op 21 september al gemeld hebben is dit onzin en dus antidemocratisch gedrag van Caroline van der Plas op basis van het criterium betrouwbaarheid.

De mobiele eenheid trad op tegen rellen bij een azc-protest in Doetinchem tijdens een raadsvergadering in het gemeentehuis. Demonstreren is een recht, maar dreigen en geweld plegen hoort daar niet bij. Dit is antidemocratisch gedrag van de betogers op basis van het criterium vorm (A) (alhoewel volgens een ANP-verslaggever ook nazistische leuzen gebezigd werden, hetgeen een onderbouwing volgens het criterium vorm (D) zou rechtvaardigen).

28 september 2025 BBB-leider Caroline van der Plas zegt bij WNL Op Zondag dat ‘het bekend is van de Raad van State dat er veel D66 mensen in zitten’. Dat is echter niet bekend. Want dit geldt slechts voor 3 van de 18 leden van de Raad van State (het gaat dan om de afdeling advisering) en dus valt deze uitspraak onder het verspreiden van desinformatie. Caroline van der Plas vertoont hier antidemocratisch gedrag op basis van het criterium betrouwbaarheid. Caroline van der Plas geeft in hetzelfde interview aan dat ze de benoeming van de Raad van State door de Tweede Kamer wil laten geschieden omdat ‘De Raad van State zo’n beetje alles afschiet waar dit kabinet mee komt’. Dit zou betekenen dat we politieke benoemingen voor een essentiële tegenmacht zouden krijgen, hetgeen een schending is van de Trias Politica en dus antidemocratisch gedrag op basis van het criterium scheiding. Voorts wordt ‘het vele afschieten door de Raad van State’ niet door de feiten ondersteund. Volgens een redactioneel commentaar in de NRC van 1 oktober 2025 laat het jaarverslag van de Raad van State zien dat 92,9% van de wetsvoorstellen in 2024 een positief advies kregen. En het Montesquieu instituut concludeerde begin dit jaar dat er de afgelopen 25 jaar tien zogenoemde D-adviezen waren gegeven, waarin de Raad van State ernstige bezwaren had en adviseerde het wetsvoorstel helemaal niet in te dienen bij de Tweede Kamer. Ook hier kan Caroline van der Plas dus beticht worden van antidemocratisch gedrag op basis van het criterium betrouwbaarheid, omdat ze met deze uitspraak wederom desinformatie verspreidde. En ja, BBB-minister Mona Keijzer kreeg vorige week zo’n uitzonderlijk D-advies voor het wetsvoorstel rond de statushouders. En ook oordeelde de Raad van State eerder negatief over een voorstel van BBB-minister Femke Wiersma om kleine stikstofuitstoters zonder vergunning te laten werken. Het antwoord hierop is niet het instellen van politieke benoemingen maar wel kwalitatief betere wetgeving.

30 september 2025 Minister Femke Wiersma krijgt van een Kamermeerderheid (met enige tegenzin, dat wel) een paar jaar langer de tijd om een oplossing te zoeken voor de veehouders die, buiten hun schuld om, geen natuurvergunning hebben (de PAS-melders). De breed gedeelde opvatting is, dat dit besluit geen stand zal houden voor de rechter. Daarom is dit antidemocratisch gedrag van het voor stemmende deel van de Tweede Kamer op basis van het criterium terughoudendheid.

Terug naar de hoofdpagina