Antidemocratisch gedrag in Nederland
Voorbeelden augustus 2025
4 augustus PVV-leider Geert Wilders plaatst politieke propaganda op X die de dagen daarna de nodige opschudding veroorzaakt. Er zijn veel meldingen van discriminatie, een veertiental belangenorganisaties voor moslims in Nederland hebben op 10 augustus aangifte gedaan en de bekende advocaat Gerard Spong vond het belangrijk genoeg om er (samen met een collega) een opinieartikel over te schrijven. Ook de hoogleraar grondrechten Karin de Vries vond het belangrijk genoeg om zich over dit onderwerp te laten interviewen. Alles bij elkaar lijdt het geen twijfel dat Geert Wilders hiermee de randen van de wet heeft opgezocht en dus antidemocratisch gedrag vertoont op basis van het criterium terughoudendheid. Het is wachten op een eventuele uitspraak van de rechter om te kunnen bepalen of het ook ernstig antidemocratisch gedrag is op basis van vorm (C) wegens het aanzetten tot haat.
7 augustus 2025 Op 4 augustus publiceerde de Commissie van advies over volkenrechtelijke vraagstukken een ongevraagd advies aan de regering, waarin de commissie beschrijft wat de verplichting om genocide te voorkomen inhoudt. Volgens deze commissie heeft Nederland alleen al bij de dreiging van genocide de plicht om te handelen om dit te proberen te voorkomen. Ook als Nederland niet de capaciteit heeft om, alleen handelend, een genocide te voorkomen. Het advies vermeldt ook dat ’als stelregel geldt dat meer kan worden verwacht van een derde staat die sterke banden en een goede relatie heeft met de staat die de bron is van het risico op genocide’. Het is evident wat dit voor Nederland als traditioneel goede vriend van Israël betekent. Tevens stelt het advies dat Nederland ’is verplicht alle maatregelen te nemen die hij redelijkerwijs ter beschikking heeft om genocide te voorkomen’. Dat doet Nederland dus niet.
Daar komt bij dat het voorkomen van genocide in Gaza niet meer aan de orde is, alhoewel juristen netjes blijven praten over het risico op genocide of het plegen van oorlogsmisdaden (zie ook deze artikels). Het gaat nu over het beperken van de aan de gang zijnde genocide op de Palestijnse bevolking, waar snel handelen noodzakelijk is. In dit artikel beargumenteert zelfs een jurist dat Nederland te weinig doet. En door te weinig te doen kan Nederland in de toekomst aansprakelijk worden gesteld voor het schenden van de verplichting om genocide te voorkomen (in het geval dat die genocide achteraf vastgesteld wordt). Afgezien van een toch wel erg zwak te noemen moreel kompas is dit alles bij elkaar antidemocratisch gedrag van de Nederlandse regering op basis van het criterium terughoudendheid. En dat geldt dus ook voor een meerderheid van de Tweede Kamer, die vandaag - in een onderbreking van het zomerreces - weigerde de regering op te roepen om significant meer te doen.
Deze stelling wordt nog verder onderbouwd door de op 5 augustus gepubliceerde vaststelling van het College voor de Rechten van de Mens dat op Nederland een juridische en morele verplichting rust om, gezien de situatie in Gaza, maatregelen tegen Israël te nemen. De nood in Gaza is volgens het College dusdanig dat zwaardere pressiemiddelen niet langer uitgesteld mogen worden.
22 augustus 2025 Het kabinet is voor de tweede maal gevallen. De reden was deze keer verschil van mening over de mate waarin de regering - in het licht van nieuw Israëlisch beleid - vast moest houden aan het antidemocratisch gedrag zoals beschreven voor 7 augustus. En ook na de val van het kabinet bleef een meerderheid van de Tweede Kamer volharden in ditzelfde antidemocratisch gedrag.
23 augustus 2025 Het verkiezingsprogramma van de PVV is gepubliceerd. In het voorwoord staat: ’De PVV is opgericht om Nederland te beschermen tegen de islamisering. De islam is zonder uitzondering de grootste existentiële bedreiging voor onze vrijheid.’ De eerste zin impliceert dat de PVV op dit punt geen taak heeft, want hoe je islamisering (in de betekenis van ’toename van de islam’) ook wilt meten, er is vanaf 2010 maar een heel geringe toename in het percentage moslims (4,5% → 6%) of het aantal moskeeën (450 → 500). Het aantal islamitische basisscholen is in die periode nog het meest toegenomen (50 → 100). Van een culturele bedreiging is hier geen sprake, laat staan dat Nederland tegen deze bedreiging beschermd moet worden. PVV-leider Geert Wilders vertoont hier antidemocratisch gedrag op basis van het criterium betrouwbaarheid. Dat laatste geldt ook voor de tweede geciteerde zin. Afgezien van het feit dat de islam kennelijk geen existentiële bedreiging is, zijn de klimaatscrisis, het gedreig met kernwapens en de oorlog in Oekraïne evident wel grote bedreigingen voor de vrijheid van de Nederlander.
En ja, het is ook waar dat er in 2026 vermoedelijk 9 nieuwe islamitische basisscholen zullen starten, een absoluut record voor 1 jaar. Maar dat is geen onderbouwing voor de stelling dat Nederland islamiseert. Daar hoort een ander soort trend bij.
Ook wil Geert Wilders de financiering van de NPO geheel stoppen (en het Mediapark in Hilversum tot een woonwijk transformeren, maar dat terzijde). Dat is een extreme vorm van antidemocratisch gedrag op basis van het criterium feitelijkheid. Het zonder meer (d.w.z. onafhankelijk van onderzoek naar consequenties en zonder onafhankelijke audits) willen opheffen van de Eerste Kamer is een voorstel dat rechtstreeks de vigerende ‘checks and balances’ aantast en is daarom antidemocratisch gedrag op basis van het criterium evenwicht. Het voorstel om de Raad van State te ontdoen van politieke benoemingen is gebaseerd op een veronderstelling die niet aangetoond is en valt daarom onder antidemocratisch gedrag op basis van het criterium betrouwbaarheid. Als het voorstel had gevraagd om een procedure met meer transparantie zou dit anders beoordeeld zijn.
De volgende voorstellen zoeken de grenzen van de wet op en zijn daarom een vorm van antidemocratisch gedrag op basis van het criterium terughoudendheid: totale asielstop (artikel 72 VWEU), geen immigratie uit islamitische landen, geen procedures meer tegen afwijzen asielaanvraag, stop op gezinshereniging (artikel 72 VWEU), verbod op islamitisch onderwijs, verbod op islamitische gebedsoproep, verbod op het dragen van islamitische hoofddoekjes hoofddoekverbod in alle overheidsgebouwen inclusief de Staten-Generaal, verbod op Arabische en andere niet-westerse teksten in onze (winkel)straten, verbod op ... gebruik van het Arabisch en andere niet-westerse talen bij demonstraties.
29 augustus 2025 Het kabinet heeft zichzelf soepelere stikstofdoelen gesteld dan wettelijk verplicht is. En dat is antidemocratisch gedrag op basis van het criterium terughoudendheid.
30 augustus 2025 In het verkiezingsprogramma van de BBB staat de volgende tekst: ‘Momenteel doet de Raad van State zelf een aanbeveling voor kandidaat-leden en staatsraden. Vervolgens draagt de ministerraad de leden en staatsraden voor ter benoeming. Om interne politieke kleuring te verminderen en transparantie te vergroten, herijken we dit proces.’ De impliciete suggestie dat de leden van de Raad van State politieke voorkeur mee laten wegen in hun benoemingsvoorstellen is niet aangetoond en mag als zodanig niet als een feit geponeerd worden. Dit is een schriftelijke vorm van antidemocratisch gedrag op basis van het criterium betrouwbaarheid. Voorts is de genoemde herijking een voorstel om in te grijpen op de vigerende ‘checks en balances’ en moet daarom op basis van het criterium evenwicht met wantrouwen bekeken worden op de mogelijke consequenties. Een tekst, die vraagt om een procedure met meer transparantie, zou anders beoordeeld zijn.
In hetzelfde verkiezingsprogramma staat: ‘Met het oog op de grote problemen bij islamitische scholen vanwege gebrekkige integratie, buitenlandse invloeden, onderwijskwaliteit, radicalisering en anti-westerse opvattingen moet er een stop komen op nieuwe islamitische scholen.’ Ook dit is een schriftelijke vorm van antidemocratisch gedrag op basis van het criterium gelijkheid. De beantwoording van de vraag of alle vooronderstellingen op waarheid berusten we laten we over aan de experts, maar voor zover wij weten is er - afgezien van een aantal incidentele gevallen - geen aanleiding om de veronderstellingen voor waar aan te nemen voor de gehele sector van islamitische scholen. Overigens is een voorstel zoals bijvoorbeeld ‘verbod op onderwijsinstellingen die wettelijke kwaliteits-, veiligheids- of burgerschapseisen structureel schenden’ democratisch gezien volstrekt acceptabel.
Het verkiezingsprogramma van de BBB meldt ook: ‘De publieke omroep is van ons allemaal en hoort dus aan te sluiten bij brede maatschappelijke behoeften in plaats van bij een kleine, culturele bovenlaag.’ En op basis daarvan wil de BBB de NPO gaan hervormen. De stelling dat de NPO alleen een kleine culturele bovenlaag bedient is niet aangetoond en dus is deze stelling een schriftelijke vorm van antidemocratisch gedrag op basis van het criterium betrouwbaarheid. Elk voorstel voor de hervorming van de NPO moet getoetst worden door ten minste twee onafhankelijke audits.
De volgende voorstellen zoeken de grenzen van de wet op en zijn daarom schriftelijke vormen van antidemocratisch gedrag op basis van het criterium terughoudendheid: we schaffen dwangsommen en proceskostenvergoedingen in het asielrecht af, kansarme asielaanvragen krijgen voortaan minimale rechtsbijstand, ... een stop komen op nieuwe islamitische scholen, we willen ... groepsbidden in de openbare ruimte verbieden.