Antidemocratisch gedrag in Nederland
Voorbeelden november 2025
2 november 2025 Minister Mariëlle Paul maakte op 30 oktober – een dag na de Tweede Kamerverkiezingen – bekend een kabinetsvoorstel van ex-minister Eddy van Hijum rond arbeidsmigranten in te trekken. Het betreft een besluit dat reeds op 23 september genomen werd. In reactie op vragen van NRC zegt het ministerie vandaag dat Mariëlle Paul voorafgaand aan haar besluit ‘een zo breed mogelijk geluid’ had opgehaald. Op 1 oktober voerde zij een aantal gesprekken, waarin ze – naast uitzendkoepel ABU – over het onderwerp zou hebben gesproken met SER-voorzitter Kim Putters, vakbonden CNV en FNV en Fairwork, een hulporganisatie voor arbeidsmigranten.
Al deze partijen zeggen tegen NRC helemaal niet met de minister over de maatregel te hebben gesproken. Het plan rond arbeidsmigranten kwam volgens hen niet ter sprake. Volgens een woordvoerder van het CNV ‘is het thema niet aan de orde geweest’. Ook tijdens het gesprek dat Mariëlle Paul voerde met SER-voorzitter Kim Putters is ‘het wetsvoorstel helemaal niet ter sprake gekomen’, laat een woordvoerder van de SER weten. Hulporganisatie Fairwork sprak wel over een ander wetsvoorstel met Mariëlle Paul, maar Fairwork zegt ook ‘expliciet niet’ over het door Mariëlle Paul ingetrokken voorstel te hebben gesproken. De uitzendkoepel ABU zegt op 4 november dat er tijdens het gesprek op 1 oktober niet over het wetsvoorstel is gesproken (Op 2 november zei de koepel nog wel dat dit het geval was). Dit alles is voldoende onderbouwing voor de constatering dar minister Mariëlle Paul antidemocratisch gedrag heeft vertoond op basis van het criterium betrouwbaarheid.
Het ministerie van SZW erkent op 4 november in een reactie dat minister Mariëlle Paul voorafgaand aan haar besluit niet met de vakbonden, de SER en hulporganisatie Fairwork over het wetsvoorstel sprak. Deze terechte correctie doet niets af aan de voorgaande constatering van antidemocratisch gedrag. Op elk moment moeten de uitingen van de overheid vertrouwd kunnen worden.
Er is echter nog meer aan de hand. Door haar besluit wekenlang stil te houden ontstaat volgens staatsrechtgeleerde Joost Sillen (Maastricht University) ‘de indruk dat het politieke belang van de minister zwaarder woog dan het belang van effectieve controle door het parlement’. Immers, door te wachten tot een dag na de verkiezingen konden tijdens de verkiezingscampagne de VVD-kopstukken niet over dit thema ondervraagd worden. Terwijl arbeidsmigratie in de campagne een belangrijk thema was. Ministers hebben de plicht de Tweede Kamer tijdig te informeren, juist om democratische controle mogelijk te maken. En over het algemeen geldt: hoe gevoeliger het besluit, hoe belangrijker het is om de Tweede Kamer snel te informeren. Dit is antidemocratisch gedrag] op basis van het criterium terughoudendheid.
3 november 2025 De Raad van State heeft ‘ernstige bezwaren’ bij een initiatiefwetsvoorstel van de Tweede Kamerleden André Flach (SGP) en Joost Eerdmans (JA21) dat als doel heeft een einde te maken aan gebedsoproepen door moskeeën, die een te prominente plek in de publieke ruimte zouden opeisen. In het advies schrijft de Afdeling advisering, het hoogste adviesorgaan van de regering, dat het voorstel voor een te grote beperking van de godsdienstvrijheid zorgt en in de praktijk discriminerend zou zijn jegens de islam. Omdat dit initiatiefwetsvoorstel duidelijk de grenzen van de wet heeft opgezocht was het indienen van dit wetsvoorstel antidemocratisch gedrag van de SGP en JA21 op basis van het criterium terughoudendheid.
21 november 2025 In aanloop naar de opening van de nieuwe schaderoute ‘MijnHerstel’ begin december bericht de NRC vandaag dat gedupeerden van het toeslagenschandaal waarschuwen dat de door het ministerie van Financiën ontworpen methode voor aanvullende schade niet zal werken: zij zeggen dat hun adviezen structureel genegeerd zijn, dat er geen sprake is van echte betrokkenheid van slachtoffers en dat de nieuwe route, die bovenop bestaande trajecten als de Stichting Gelijkwaardig Herstel wordt gezet, dreigt te verzanden in een ondoorzichtige mix van oude procedures in plaats van écht eenvoudiger en menselijker herstel. In een dossier waarin de overheid al eerder ernstig tekortschoot, tast zo’n top-down ingevoerde methode zonder aantoonbare verbetering van rechtstoegang en zonder serieus gebruik van de ervaringskennis van ouders het vertrouwen in de hersteloperatie verder aan. Dit is antidemocratisch gedrag van het ministerie van Financiën op basis van de criteria rechtstoegang (de facto moeilijkere weg naar schadeherstel), burger (de belangen en stem van de gedupeerden worden ondergeschikt gemaakt aan bestuurlijke tempo- en imago-overwegingen), evenwicht (maatschappelijke tegenmacht van slachtoffers wordt gemarginaliseerd) en betrouwbaarheid (na eerdere beloften van ‘samen met de gedupeerden’ blijkt de praktijk anders).
22 november 2025 Op de Koekamp in Den Haag demonstreren tientallen jongeren uit gezinnen die door het toeslagenschandaal zijn getroffen omdat zij als volwaardige slachtoffers erkend willen worden en dezelfde rechten eisen als hun ouders. In hun petitie en oproepen wijzen zij erop dat ouders wél generieke schuldsanering en directe toegang tot herstelprocedures kregen, terwijl veel jongeren zich gedwongen zagen extra bij DUO te lenen om thuis het hoofd boven water te houden en nu met hoge studieschulden blijven zitten waarvoor geen vergelijkbare regeling bestaat, ondanks meerdere rapporten en kabinetsreacties waarin de overheid het extra leed en de ongelijke positie van kinderen zelf erkent. Deze blijvende tweedeling – ouders als erkende hoofdslachtoffers met herstelvergoedingen, kinderen als ‘tweede rang’ met zwaardere schuldenlast en minder rechtstreekse rechtstoegang – is antidemocratisch gedrag van alle in aanmerking komende overheidsorganisaties op basis van de criteria gelijkheid, mensenrechten, rechtstoegang, burger en betrouwbaarheid.
25 november 2025 Minister Mariëlle Paul (VVD) schrapte onverwacht een over vele jaren voorbereide maatregel (zie 2 november) die werkgevers zou verbieden om nog een kwart van het minimumloon van arbeidsmigranten in te houden voor huisvesting. Mariëlle Paul stelt dat afschaffing van de huidige regeling werkgevers zou ontmoedigen om huisvesting te regelen, waardoor arbeidsmigranten zonder dak zouden komen te zitten. Maar ambtenaren, de Arbeidsinspectie en deskundigen noemen dat risico beperkt. Vakbonden zien juist een perverse prikkel in de huidige regeling, die volgens hen ‘een verdienmodel voor arbeidsmigratie’ in stand houdt. Echter, volgens Mariëlle Paul maakt de huidige regeling huurinhoudingen zichtbaar en controleerbaar, terwijl afschaffing het grijze circuit zou aanjagen. Maar de Arbeidsinspectie zegt dat dat circuit er ondanks de regels allang is: sommige werkgevers houden zich op papier keurig aan de voorwaarden, maar rekenen extra bedragen zwart. Deze structurele combinatie van onderbetaling, afhankelijkheid en intimidatie is in feite antidemocratisch gedrag van de betrokken werkgevers en uitzendbureaus op basis van het criterium vorm (A).
26 november 2025 De afgelopen maand (her)plaatste vicepremier Mona Keijzer twaalf berichten op X waarin commentaar wordt geuit op de NOS. De organisatie wordt daarin onder meer ervan beschuldigd politiek gekleurd te zijn. Een pregnant voorbeeld is het volgende. De NOS maakte afgelopen week bekend dat de organisatie per direct stopt met het plaatsen van berichten op X. Een twitteraar had hier commentaar op: ‘Maar wie moet hier dan voortaan de beslist betrouwbare informatie van het ministerie van gezondheid van Hamas letterlijk overtikken?’ Keijzer reageert hierop met: ‘Dat blijven ze doen. Ze krijgen hier alleen geen weerwoord meer. Lekker rustig.’. Dit is antidemocratisch gedrag op basis van de criteria feitelijkheid en betrouwbaarheid.
Staatsrechtelijk is het niet in de haak dat een vicepremier van een land zich ‘zo ongegrond’ over de NOS uitlaat, legt Wim Voermans, hoogleraar staats- en bestuursrecht aan de Universiteit Leiden, uit in het AD: ‘Als je vanuit de positie van vicepremier publiekelijk en ongefundeerd de onafhankelijkheid van de NOS aanpakt, ondermijn je de democratische rechtsstaat.’ Je moet volgens hem als vicepremier de onafhankelijke instanties die de rechtsstaat stutten en scherp bij de les houden – zoals de rechter, de Raad van State, of de ‘onafhankelijke en onpartijdige NOS’ – juist ‘koesteren’. We hebben hier te maken met evident antidemocratisch gedrag van Mona Keijzer op basis van het criterium scheiding. En omdat de geciteerde tweet ook nog eens een ongefundeerde verdachtmaking behelst (die vertrouwen van de burger in de instituties ondermijnt) schept de geciteerde tweet een vijandbeeld en is dus ook nog eens antidemocratisch gedrag op basis van het criterium voorbeeldgedrag.
Op 28 november hebben premier Dick Schoof en andere leden van het kabinet afstand genomen van de uitingen van vicepremier Mona Keijzer om te voorkomen dat deze uitingen als kabinetsbeleid gezien zouden kunnen worden. In 2021 werd Mona Keijzer om soortgelijke redenen nog ontslagen uit het kabinet Rutte III. Normen verschuiven.
27 november 2025 De Venlose burgemeester Antoin Scholten wordt beveiligd sinds de landelijke PVV-fractie hem zes maanden geleden onder vuur nam vanwege een besluit over een toekomstig asielzoekerscentrum. Dat heeft de gemeente Venlo vandaag aan NRC laten weten. In het voorjaar van 2024 heeft het COA de gemeente verzocht om vluchtelingen op te vangen in Bethanië, een voormalig klooster in Venlo-Oost. Scholten krijgt vooral kritiek vanuit een begin dit jaar opgerichte lokale werkgroep, die zich verzet tegen het azc. Op Facebook riep de groep haar leden op om vanavond massaal naar de raadsvergadering te gaan. De woordvoerder van de werkgroep, Dennis Bekkema, noemde de burgemeester in september bij een demonstratie publiekelijk een ‘vijand’. Dit was evident antidemocratisch gedrag van Dennis Bekkema op basis van het criterium vorm (A).
In mei werd Scholten al mikpunt van de landelijke PVV. Hij had gezegd het niet noodzakelijk te vinden om extra politie aan te vragen vanwege het beoogde azc. In de Tweede Kamer vroeg PVV’er Marina Vondeling haar eigen PVV-minister Marjolein Faber om opheldering. Faber ging daarin mee en PVV-leider Geert Wilders verspreidde het fragment online: ‘De PVV staat pal voor de inwoners van Venlo! [...] Gelukkig oordeelt minister Faber snoeihard over de Venlose VVD-burgemeester die nul veiligheidsgaranties geeft.’ Dit is ernstig antidemocratisch gedrag van Geert Wilders op basis van het criterium vorm (C).
In september werden ook de namen van raadsleden gepubliceerd met de boodschap dat zij opgezocht zullen worden wanneer de komst van het azc tot incidenten leidt. Raadsleden kregen daarop instructies van gemeente en politie over hoe te handelen bij risico of confrontatie. Degenen die deze boodschap gepubliceerd hebben vertonen antidemocratisch gedrag op basis van het criterium vorm (A).
29 november 2025 In navolging van burgemeester Antoin Scholten (zie 27 november) reageren vandaag alle Limburgse bestuurders met een paginagrote advertentie in De Limburger tegen scheldpartijen, online beledigingen, intimidatie en anonieme bedreigingen. De burgers die zich hieraan schuldig maken vertonen antidemocratisch gedrag op basis van het criterium vorm (A).
30 november 2025 Na de uitzending van WNL op Zondag van vandaag, waarin minister Frank Rijkaart de bedreigingen van bestuurders veroordeelt en het ‘toontje’ van Geert Wilders ‘enorm opruiend’ noemt, reageert PVV-leider Geert Wilders op X als volgt: ‘Wat een naı̈eveling die Rijkaart. We zijn nog maar net begonnen. Maak je borst maar nat. Mensen willen geen azc. Geen dwangwet. Geen islamisering. En zeker geen laffe bestuurders. Ik zal altijd opkomen voor de Nederlander!’ Het gaat hier om een politicus die een minister en een hele groep bestuurders persoonlijk wegzet als ‘naı̈ef’ en ‘laf’, in plaats van de inhoud van het beleid te bekritiseren. Daarmee wordt niet alleen de politieke opponent gedelegitimeerd, maar ook het lokaal bestuur als zodanig, wat evident antidemocratisch gedrag gedrag is op basis van het criterium voorbeeldgedrag.