Antidemocratisch gedrag in Nederland

Voorbeelden juni 2025

1 juni 2025 PVV-leider Geert Wilders heeft op X gewaarschuwd dat zijn partij uit de coalitie stapt als het merendeel van zijn tien migratievoorstellen niet wordt opgenomen in het hoofdlijnenakkoord. Dat is een vorm van politieke chantage. Als je verandering wil, dan moet je met je coalitiepartners overleggen. Een typisch voorbeeld van antidemocratisch gedrag op basis van het criterium voorbeeldgedrag.

2 juni 2025 PVV-leider Geert Wilders heeft de stekker uit het kabinet Schoof getrokken met als enige motivatie: „Ik wil dit niet meer”. Zijn kiezers mochten verwachten dat hij alles zou doen om zijn eigen beleid gerealiseerd te krijgen. En alles wees er op dat de coalitie dat ook wilde, maar dat de verantwoordelijke minister Marjolein Faber niet voldoende presteerde. Door het criterium betrouwbaarheid te schenden vertoonde Geert Wilders antidemocratisch gedrag.

3 juni 2025 In het kamerdebat over het vallen van het kabinet reageert VVD-leider Dilan Yesilgöz op een kritische vraag van GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans van GroenLinks-PvdA, niet door uit te leggen hoe het in elkaar zit, maar door hard terug te slaan en op de man te spelen. Dat is antidemocratisch gedrag op basis van het criterium voorbeeldgedrag. Hiermee is overigens niet gezegd dat Frans Timmermans dit nooit doet, maar het optreden van Dilan Yesilgöz was wel een erg pregnant voorbeeld van hoe het niet moet.

Tactieken zoals ’val aan, val aan, verdedig je nooit’ en ’geef niets toe, ontken alles, ga in de tegenaanval’ zijn ontleend aan Mao Zedong, Roger Stone en Roy Cohn. Heden ten dage zijn het standaard tactieken uit het populistische handboek. Zowel Donald Trump als Geert Wilders maken veelvuldig gebruik van deze tactieken.

In het kamerdebat over het vallen van het kabinet geeft PVV-leider Geert Wilders aan dat hij voortdurend is ’tegengewerkt’, met name door zijn coalitiepartner NSC. Dit is een evidente leugen (zie ook dit artikel) en dus antidemocratisch gedrag op basis van de criteria voorbeeldgedrag en betrouwbaarheid. Het is zelfs een omkering van de werkelijkheid. NSC stond achter de plannen, maar wilde, zoals het hoort, de rechtsstatelijke weg voor het wetgevingsproces, met alle ingebouwde ’checks en balances’, volgen. Geert Wilders vroeg regelmatig om procedures die juridisch geen stand zouden houden. Dit is zo’n verregaande verdraaiing van de werkelijkheid dat het woord antidemocratisch gedrag eigenlijk te mild is. Bewuste verdraaiing van de werkelijkheid is een standaardtechniek van politici die het populistische draaiboek volgen.

De eerste reactie van Geert Wilders na zijn opstappen was: “Ik heb getekend voor de vooruitgang van Nederland en niet voor de ondergang van Nederland”. Als die tweede hoofdzin zou refereren aan het gebrek aan daadkracht van het kabinet zou tenminste nog van enige feitelijkheid sprake zijn. Maar daar doelde hij niet op. Hij bedoelde dat de voorgestelde asielwetten niet streng genoeg waren en ook te langzaam door het wetgevingsproces heengingen (waar de PVV-minister Marjolein Faber overigens verantwoordelijk voor was). In dat geval ontbeert zijn uitspraak elke vorm van onderbouwing (want Nederland gaat dan niet ten onder) en is daarom een voorbeeld van antidemocratisch gedragop basis van het criterium betrouwbaarheid.

In een interview, meteen na zijn opstappen, zegt Geert Wilders: "We moeten er gewoon lak aan hebben als een rechter een keer nee zegt’. Dit is een onacceptabele uitspraak voor een politicus, een uitspraak die de fundamenten van de rechtsstaat raakt. De criteria scheiding, terughoudendheid, evenwicht en betrouwbaarheid worden hier met voeten getreden, antidemocratisch gedrag is een milde karakterisering. Oprekken van de rechtsstatelijke beginselen is een goede bekende uit het populistische draaiboek.

In bovenstaand interview zegt Geert Wilders "Ik zit hier voor de Nederlander". Dit is feitelijk onjuist, want hij zit er voor zijn kiezers, die slechts een minderheid in Nederland vormen. Dit is dus antidemocratisch gedrag op basis van het criterium betrouwbaarheid. Omgekeerd suggereert dit taalgebruik dat iedereen, die niet door Geert Wilders vertegenwoordigd wordt, dus ook geen Nederlander is. Een zeer gevaarlijk ’frame’ (en een schending van het criterium gelijkheid).

Negentig jaar geleden werden Duitse Joden en homo’s ook niet als ’echte Duitser’ gezien. Hier kan niet genoeg tegen gewaarschuwd worden. Hetzelfde geldt voor het gebruik van taal zoals ’Nederland wil ...’, ’het volk’ of ’de volkswil’. Dit taalgebruik is giftig moet absoluut vermeden worden. En ook dit is weer een standaardtechniek uit het populistische draaiboek: verdeel de Nederlanders in ’volk’ en ’niet-volk’. Het ’volk’ zijn de kiezers van de populist. Het ’niet-volk’ is de rest, meestal aangeduid als ’de elite’.

4 juni 2025 In 2024 heeft Minister Christianne van der Wal, ondanks een negatief advies van haar hoogste stikstofambtenaar, de stikstofregels voor Schiphol afgezwakt. De luchthaven kon hierdoor in september makkelijker een natuurvergunning krijgen. Deskundigen zeiden toendertijd dat de vergunning waarschijnlijk niet standhoudt bij de rechter. En dat is gebleken: de afgegeven vergunning is door de rechter vernietigd. Minister Christianne van de Wal heeft hiermee dus inderdaad antidemocratisch gedrag vertoond op basis van het criterium terughoudendheid.

PvdA-GroenLinks leider Frans Timmermans noemt in de Tweede Kamer PVV-leider Geert Wilders ’een schandvlek voor dit land’. Geert Wilders noemt in hetzelfde debat Frans Timmermans zowel ’een schandvlek (voor dit huis)’ als ’een antisemiet’. Dit is niet de plaats om op de feitelijkheid van deze beweringen in te gaan, als die feitelijkheid al vast te stellen zou zijn. Maar het zijn typische voorbeelden van het scheppen van een vijandbeeld en daarom antidemocratisch gedrag op basis van het criterium voorbeeldgedrag.

11 juni 2025 PVV-Kamerlid Peter van Haassen heeft in de Tweede Kamer gezegd dat de slavernij Nederland is overkomen en dat het nooit een vooropgezet plan was. Dit is antidemocratisch gedrag op basis van het criterium betrouwbaarheid.

13 juni Israël valt Iran aan. De Nederlandse regering zegt ’te betreuren dat Israël zich genoodzaakt voelde tot deze militaire actie over te gaan’. Dit is wel erg voorzichtig, gezien ook de mening die de International Commission of Jurists (ICJ) naar buiten bracht. De aanduiding van Israël als verdachte van ontoelaatbare agressie, hangende verder feitenonderzoek, had meer voor de hand gelegen. Deze uitspraak van de Nederlandse regering staat in schril contrast met de uitspraak die de Nederlandse regering op 24 februari 2022 deed: “Nederland veroordeelt de Russische aanval op Oekraı̈ne ten scherpste. Het is een oorlogsdaad waarvoor Rusland een zware prijs zal betalen.”. Dit is meten met 2 maten en daarom antidemocratisch gedrag op basis van het criterium betrouwbaarheid. En er is ook sprake van schuivende panelen en normvervaging ten opzichte van de inval van de Verenigde Staten in Irak in 2003: de discussies of dit juridisch gerechtvaardigd was hebben lang geduurd (en de inval bleek op een leugen te berusten).

14 juni 2025 Op het VVD-congres beschrijft VVD-leider Dilan Yesilgöz de nieuwe fusiepartij van PvdA en GroenLinks als ontstaan vanuit ’de druk van een (extreem) links-radicale activistische achterban’. De meeste leden, die voor de fusie gestemd hebben, zullen dit niet herkennen. Je kunt moeilijk volhouden dat 88% van de PvdA-stemmers en 89% van de GroenLinks stemmers (extreem) links-radicaal activistisch zijn¹. Ook sommige gebruikte voorbeelden (zoals campusbezettingen waar veel vernield wordt, of het optreden van Hamas tegen Israel op 7 oktober 2023 ’een daad van verzet’ noemen) zal zowel door de meeste leden als door de partijbesturen van de PvdA of GroenLinks niet herkend worden. Dit zijn typische voorbeelden van het scheppen van vijandbeelden door het opzettelijk verspreiden van desinformatie en als zodanig antidemocratisch gedrag op basis van de criteria voorbeeldgedrag en betrouwbaarheid.

17 juni 2025 GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans reageert tijdens het NAVO-debat in de Tweede Kamer op VVD-leider Dilan Yesilgöz met een karakterisering van de PVV als ’Poetin-vrienden’. Alhoewel er enige grond is voor feitelijkheid in deze karakterisering, is het een milde vorm van het scheppen van een vijandbeeld. Volgens het criterium voorbeeldgedrag mag dit (net) als het gaat om politici die expliciet tot doel hebben om de democratie te ondermijnen. En ook daar is enige grond voor. Tegelijkertijd stelt het criterium dat je enorm voorzichtig moet zijn met het scheppen van vijandbeelden omdat dit de democratische normen verder ondermijnt. In die zin hangt de uitspraak van Frans Timmermans aan tegen antidemocratisch gedrag op basis van het criterium voorbeeldgedrag.

18 juni 2025 De NRC analyseerde ruim 21.000 tweets en X-berichten van PVV-leider Geert Wilders, die hij verzond sinds 2009 – waarvan 1.007 gedurende de elf maanden en één dag dat zijn partij deelnam aan het kabinet-Schoof. Terwijl Geert Wilders in de coalitie zit, verstuurt Geert Wilders gemiddeld meer dan tien berichten per maand waarin hij tegen de rechtsstaatverklaring van de coalitie ingaat. De PVV-leider roept op demonstraties te verbieden en neemt meermaals de Raad van State op de korrel, die kritische kanttekeningen plaatst bij onder meer migratiemaatregelen („Niks aantrekken van die ongekozen bureaucraten van de RvS!”, zegt de partijleider). Dit is alles bijeen een structurele en zeer extreme vorm van antidemocratisch gedrag op basis van de criteria scheiding, terughoudendheid, evenwicht en betrouwbaarheid.

19 juni 2025 Het Wetenschappeljk Onderzoek en Datacentrum (WODC) publiceert een rapport, waarin de vraag onderzocht wordt hoe het kan dat in elke stap van de strafrechtketen het aandeel mensen met een migratieachtergrond toeneemt. Het rapport concludeert dat na allerlei statistische correcties er een onverklaard verschil tussen mensen met en zonder een migratieachtergrond blijft bestaan. Dit betekent dat er discriminatie in de strafrechtketen plaats vindt. Zonder een specifiek persoon aan te kunnen wijzen is hier sprake van antidemocratisch gedrag door het strafrechtsysteem als geheel op basis van het criterium gelijkheid (zie ook deze column van Folkert Jensma in de NRC van 18 november 2025).

22 juni 2025 De Verenigde Staten bombarderen nucleaire faciliteiten in Iran. De Nederlandse regering roept op tot de-escalatie en onderhandeling, maar veroordeelt niets en betreurt ook niets (zie 13 juni 2025). Het internationale juristenplatform ’Just Security’ waarschuwt dat deze aanval waarschijnlijk onwettig is onder internationaal recht. Onafhankelijk van de (heldere) politieke motieven voor deze uitspraak van de Nederlandse regering (bijvoorbeeld de a.s. NAVO top in Den Haag) moet geconstateerd worden dat zelfs ten opzichte van de zwakke formulering bij de gebeurtenissen op 13 juni opnieuw met 2 maten gemeten wordt (en met 3 maten als je de veroordeling van de Russische agressie in Oekraı̈ne als referentiepunt neemt). Daarom is dit antidemocratisch gedrag op basis van het criterium betrouwbaarheid.

25 juni 2025 Minister Sophie Hermans legt het verzoek van een Kamermeerderheid naast zich neer om toch geen nieuwe gaswinning toe te staan bij het Groningse Warffum. Hermans gaf gaswinningsbedrijf NAM vorig jaar toestemming om nog acht jaar naar gas te boren in een klein veld. ‘Het is aan de rechter om te toetsen of het kabinet de juiste beoordeling heeft gemaakt’, schrijft ze de Kamer. Dit is antidemocratisch gedrag op basis van het criterium terughoudendheid: de minister mag niet moedwillig de rechter laten bepalen of zij juist beleid voorstelt. Zij behoort het beleid zodanig te formuleren dat het normaal gesproken binnen de wet valt.

Terug naar de hoofdpagina